Takvimleri sınıflandırmak için birçok yol bulunmaktadır. Lunar bir takvim, güneşi ve dönence yılını (böylece mevsimleri de) görmezden gelen, Ayı ve sinodik ayı takip etmeye çalışan bir takvimdir.

Bunun bir örneği İslami takvimdir. Müslüman takvimi hilalin ilk göründüğü anı esas alır. 12 Lunar ay, dönence yılından yaklaşık 11 gün kısa olduğu için, İslami tatiller mevsimler içinde hareket eder. Bazı kaynaklar (genelde batıdakiler) 29 ve 30 günlük değişken günlere sahip olan ve son ayında fazladan bir gün olan bir artık yıl sistemi kullanan aritmetik, sivil, İslami bir takvimden (hisabi) bahsederler. Geçmişte bu, geçmiş yıllara ait takvimler oluşturmak ve ayın görünüşüyle ilgili çok kabaca tahminler yapmak amacıyla kullanılmaktaydı.  

Bir güneş takvimi, günleri kullanarak dönence yılına yaklaşmaya çalışır. Bunun bir örneği Gregoryan takvimidir. Bir yıl 365 günden oluşurken, artık yılın olduğu seneler 366 gündür. n yılı eğer 4’e veya 400’e bölünebiliyorsa (100’e değil), o zaman artık yıldır.

Yani 1900 artık yıl değilken, 2000 artık yıldır. Gregoryan takvimi 400 yıllık döngülerden oluşur, bir yılın ortalama uzunluğu da 365.2425’tir.

Bu dönence yılının günümüzdeki uzunluğundan yaklaşık 27 saniye daha uzundur. Bu hatanın ne zaman bir güne ulaşacağına dair çeşitli tahminler bulunmaktadır. Ne yazık ki dönence yılının kısalması, bu hatanın nasıl sonuçlanacağını tahmin etmeyi imkansız kılar. Ancak bazıları kuralları “4000’le bölünebilen yıllar artık yıl değildir” olarak genişletmemiz gerektiğini söyler.

Bazıları Gregoryan takvimi eskiden Mart ekinoksu yılıyla karşılaştırıldığı için, bizim de böyle yapmamız gerektiğini savunur. Bu bakış açısına göre, Gregoryan yılı, Mart ekinoksu yılının mevcut değerine, dönence yılına olduğundan daha yakındır. Bana göre astronomlar dönence yılını Mart ekinoksu yılı olarak tanımladıkları sürece, Gregoryan takvimini Mart ekinoksu yılıyla karşılaştırmak mantıklıydı ancak şimdi astronomlar dönence yılını güneşin ortalama boylam süresi olarak yeniden tanımladıkları için, takvimi karşılaştırmamız gereken şey budur.

Gregoryan takviminin, dönence yılına bir yaklaştırma olmasından dolayı, ekinoks hemen hep sabit kalır. Esas hareket artık günlerin eklenmesi sonucunda oluşur. Her normal yıl biraz kısadır, böylece ekinoks takvimde üç yıl üst üste çeyrek gün kadar ilerler. Daha sonra artık yıl bunu eşitler, yani ekinoks dört adımlık bir dans yapar.

Üç küçük adım ileri ve bir büyük adım geri. Eski Jülyen takvimi bu ritmi tutturmuştu ancak Gregoryan takvimi her 400 yılda bir tempoyu tutturamıyor. Aydan kaynaklanan yörüngedeki deformasyon, gündönümü ve ekinoksların zamanını değiştirdiği gibi, Gregoryan takviminin dönence yılından daha uzun olmasını da sağlıyor.

Ay-güneş takvimleri dönence yılına yaklaşmak için ayları kullanır. Örnek olarak Yahudi ve Çin takvimlerini göstermek mümkündür. 12 ay bir dönence yılından yaklaşık olarak 11 gün eksik olduğu için, her üç yılda bir takvimi mevsimlerle uyumlu kılmak için artık bir ay takvime eklenir. Büyük soru bunun nasıl yapılacağıdır. Basit bir yöntem, tamamen doğayı temel almaktır. Eski İsrail’de, dini liderler her bahar Fısıh (Passover) bayramının tarihini, yolların hacıların geçmesine olanak verecek kadar kuru olması ve koyunların kesilmeye hazır olmasına bakarak belirlerdi. Eğer durum uygun değilse, bir ay daha beklerlerdi. 

Tayvan’daki Aborijin bir kabile, baharın başlangıcında yeni aya yakın bir zamanda yanlarında lambalarla denize açılırdı. Eğer göçebe uçan balık görünürse, Yeni Yıl yemeği için balık olacak demekti. Eğer görünmezse de Yeni Yıl bir ay ertelenirdi.

Daha kesin bir yöntem, Metonik döngüsünü kullanmaktır. 19 dönence yılının 235 sinodik aya eşit olduğu bilgisini hatırlayalım. 235’i 19’a böldüğümüzde geriye 7 gün fazla kalıyor, bu da demek oluyor ki 19 yıllık bir dönemde eğer 7 artık ayı eklersek oldukça başarılı bir ay-güneş takvimi elde edebiliriz. Fakat bu ayları yerleştirme sürecinin kuralları epey bir ustalık ister. Bu yöntem Yahudi takviminde ve M.Ö. 104’ten önceki Çin takviminde kullanılmıştır. Modern Çin takvimi ortalama Ay hareketi yerine gerçek Ay hareketlerini kullanması açısından farklıdır.

Çin takviminin bir ay takvimi olmadığına dikkat ediniz! Ay-güneş takvimleri esasen temel birim olarak güneş günü yerine ay gününü kullanan güneş takvimleridir.  

Ay-güneş takvimindeki bir yıl, dönence yılınkine bir yakınlaştırma olduğu için, gündönümleri ve ekinokslar görece olarak sabit kalır. Esas hareket, eklenen artık aylardan kaynaklanır. Her 12 aylık sene 11 gün kısadır, böylece gündönümleri ve ekinokslar 11 (veya 10 veya 12) gün ileri atarlar. Her 13 aylık artık sene de yaklaşık olarak 19 gün uzundur, böylece gündönümleri ve ekinokslar 19 (veya 18 veya 20) gün geri gelirler.

Gündönümleri ve ekinokslar üç adımlı bir dans ederler. İki küçük adım ileri ve bir büyük adım geri. Ancak bu dans biraz düzensiz bir ritme sahiptir. 19 yıllık döngüdeki yedi artık yıldan iki tanesi, bir adet normal yıldan sonra gelir, örneğin, bir önceki artık yıldan iki yıl sonra, böylece bu durumda gündönümleri ve ekinokslar iki adımlı bir dans ederler. Ayrıca Gregoryan takvimindeki dört adımlık dansındaki adımların çok daha büyük olduğunun da altını çizmek gerekir.

Takvimleri sınıflandırmanın başka bir yolu daha vardır. Aritmetik bir takvim, aritmetik kuralları tarafından tanımlanır. Örnekleri Jülyen ve Yahudi takvimleridir. Farklı aritmetik takvimler arasında tahmin ve dönüşüm yapmak prensipte kolaydır.

Astronomik takvim, doğrudan astrolojik olaylarla tanımlanan bir takvimdir. Örnekleri İslami ve Çin takvimleridir. Kesin konuşmak gerekirse, iki çeşit astronomik takvim vardır. Modern (1645 sonrası) Çin takvimi, güneşin ve ayın gerçek hareketlerini kullanması açısından modülerdir, ama bu hareketlerin tanımları ayrı bir problemdir ve takvimin bir parçası olarak özellikle belirtilmemişlerdir. 1645’te reforma öncülük eden Cizvit misyonerler bunu hesaplamak için gerekli kesin yöntemlere sahip değildiler, fakat kendi yöntemleri takvime girmediği için, hesaplama yöntemleri geliştikçe yeni reformlara gerek duyulmamış oldu. Hesaplama problemi (prensipte) takvimin kurallarından ayrıldı ve takvim (prensipte) her zaman doğru oldu. Fakat birçok Hint takvimi gerçek hareketlere yakınlaşabilmek için hala geleneksel formülleri kullanmaktadır. Böylesi bir yarı-astronomik takvimde, sorunların gelişmesi beklenir, çünkü geleneksel yöntemler kesin değildir.

Bu takvimde yeni yıl eylül ekinoksuna denk gelmektedir. Yılın uzunluğu, eylül ekinoksunun hangi güne geldiğine bağlıdır. Çoğu yıl için, öteki eylül ekinoksu yılın 366. günündedir. O gün, yeni yılın ilk günüdür, böylece bir önceki sene 365 gün sürmektedir. Fakat 4, ya da bazen 5 böyle yıldan sonra, eylül ekinoksu 366. günden sonraki güne sarkar ve 366 günlük bir artık yıl oluşur. Bu sistemin avantajı daima dönence yılıyla uyumlu olmasındadır, ancak hangi yılların artık yıl olacağını önceden kestirmek zordur, özellikle de eylül ekinoksunun gece yarısına yakın oluştuğu yıllarda. Eğer gerçek bir astronomik güneş takvimi isteseydik, o halde güneşin hareketlerinin ortalamasını değil, gerçek hareketlerini kullanarak günü tanımlamamız gerekirdi. Takdir edersiniz ki, böylesi bir takvim pek de pratik olmazdı! Ancak gene de ilginç bir düşünce egzersizidir, çünkü göreceğimiz üzere, Çin takvimi de benzer kurallar üzerine kurulmuştur.

Astrolog Oğuzhan Ceyhan
(Her hakkı saklıdır)